Plastikleriň ösüşini XIX asyryň ortalaryna çenli gözlemek mümkin. Şol döwürde Beýik Britaniýada gülläp ösýän dokma senagatynyň zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin himikler agartyjy we boýag öndürmek üçin dürli himiki maddalary garyşdyrýardylar. Himikler, esasanam, tebigy gaz bilen işleýän zawodlaryň bacalarynda kondensasiýa edilen gaýmak ýaly galyndylary bolan kömür smolasyny gowy görýärler.

Londondaky Korollyk himiýa institutynyň laboratoriýa kömekçisi William Henry Platinum bu synagy geçiren adamlaryň biridi. Bir gün platina laboratoriýadaky stoluň üstüne dökülen himiki reagentleri süpürýän wagty, mata şol wagt seýrek duş gelýän lawanda reňkine boýalandygy mälim boldy. Bu tötänleýin açyş platinanyň boýag senagatyna girmegine we ahyrsoňy millioner bolmagyna sebäp boldy.
Platinanyň açylmagy plastik bolmasa-da, bu tötänleýin açyş uly ähmiýete eýedir, sebäbi ol tebigy organiki materiallary gözegçilikde saklamak arkaly adam tarapyndan döredilen birleşmeleri alyp boljakdygyny görkezýär. Öndürijiler agaç, amber, rezin we aýna ýaly köp tebigy materiallaryň ýa örän seýrek, ýa-da örän gymmatdygyny ýa-da köpçülikleýin önümçilik üçin ýaramsyzdygyny, sebäbi olaryň örän gymmat ýa-da ýeterlik derejede çeýe däldigini anykladylar. Sintetiki materiallar iň gowy orunbasardyr. Ol gyzgynlyk we basyş astynda görnüşini üýtgedip bilýär, şeýle hem sowadylandan soň görnüşini saklap bilýär.
Londonyň Plastik Taryhy Jemgyýetiniň esaslandyryjysy Kolin Williamson şeýle diýdi: “Şol döwürde adamlar arzan we çalşyryp bolýan alternatiwa tapmak bilen ýüzbe-ýüz boldular”.
Platinadan soň, başga bir iňlis Aleksandr Parks haýwan şahalary ýaly gaty maddany almak üçin hloroformy kastor ýagy bilen garyşdyrdy. Bu ilkinji emeli plastik boldy. Parks ekmek, ýygmak we gaýtadan işlemek çykdajylary sebäpli giňden ulanylyp bilinmeýän rezinanyň ornuny tutmak üçin bu emeli plastiki ulanmagy umyt edýär.
Nýu-Ýorkly demirçi Jon Uesli Haýatt pil süňkünden ýasalan bilýard toplarynyň ýerine emeli materiallardan bilýard toplaryny ýasamaga synanyşdy. Bu meseläni çözmese-de, kamforany belli bir mukdarda ergin bilen garyşdyrmak arkaly gyzdyrylandan soň görnüşini üýtgedip bilýän material alyp boljakdygyny anyklady. Haýatt bu materialy selýuloid diýip atlandyrýar. Bu täze görnüşli plastik maşynlar we hünärsiz işçiler tarapyndan köpçülikleýin öndürilmek häsiýetlerine eýedir. Ol kino senagatyna diwara şekilleri çykaryp bilýän berk we çeýe açyk material getirýär.
Selluloid öý plastinkalary senagatynyň ösüşine hem itergi berdi we ahyrsoňy irki silindrik plastinkalaryň ornuny tutdy. Soňraky plastikler winil plastinkalary we kasseta lentalaryny ýasamak üçin ulanylyp bilner; ahyrsoňy, polikarbonat kompakt diskleri ýasamak üçin ulanylýar.
Selluloid fotografiýany giň bazarly işe öwürýär. Jorj Istman seluloidi işläp düzmezden öň, fotografiýa gymmat we kyn hobidi, sebäbi suratçy plýonkany özi işläp düzmelidi. Istman täze pikir döretdi: müşderi taýýar plýonkany açan dükanyna iberdi we ol müşderi üçin plýonkany işläp düzdi. Selluloid inçe list edip, kamera edip bolýan ilkinji açyk materialdyr.
Şol wagtlar Eastman ýaş belgiýaly immigrant Leo Bekeland bilen tanyşdy. Beekeland ýagtylyga has duýgur çap kagyzynyň görnüşini tapdy. Eastman Beklandyň oýlap tapyşyny 750,000 ABŞ dollaryna (häzirki 2,5 million ABŞ dollaryna deň) satyn aldy. Elinde serişde bolansoň, Beekeland laboratoriýa gurdy. 1907-nji ýylda bolsa fenol plastmassasyny oýlap tapdy.
Bu täze material uly üstünlik gazandy. Fenol plastmassadan ýasalan önümlere telefonlar, izolýasiýa edilen kabeller, düwmeler, uçar perwanalary we ajaýyp hilli bilýard toplary girýär.
“Parker Pen Company” fenol plastmassasyndan dürli görnüşli galamlary öndürýär. Fenol plastmassalarynyň berkligini subut etmek üçin kompaniýa köpçülige açyk görkezme geçirdi we galamy beýik jaýlardan taşlady. “Time” žurnaly fenol plastmassasynyň oýlap tapyjysy we “müňlerçe gezek ulanylyp bilinýän” bu material bilen tanyşdyrmak üçin baş sahypa makalasyny bagyşlady.
Birnäçe ýyl soň, DuPontyň laboratoriýasy hem tötänleýin başga bir öňegidişlik etdi: ol emeli ýüpek diýlip atlandyrylýan önüm bolan neýlony öndürdi. 1930-njy ýylda DuPont laboratoriýasynda işleýän alym Wallace Carothers gyzdyrylan aýna çöpjügini uzyn molekulýar organiki birleşmä batyrdy we örän elastik material aldy. Irki neýlondan tikilen geýimler demriň ýokary temperaturasynda erese-de, ony oýlap tapyjy Carothers ylmy-barlag işlerini dowam etdirdi. Takmynan sekiz ýyl soň, DuPont neýlony hödürledi.
Neýlon meýdanda giňden ulanylýar, paraşýutlar we aýakgap baglary hemmesi neýlondan ýasalýar. Emma aýallar neýlonyň höwesli ulanyjylarydyr. 1940-njy ýylyň 15-nji maýynda amerikan aýallary DuPont tarapyndan öndürilen 5 million jübüt neýlon joraplary satyp gutardylar. Neýlon joraplar ýetmezçilik edýär we käbir işewürler neýlon jorap ýaly bolup görünmäge başladylar.
Emma neýlonyň üstünlik taryhynyň pajygaly soňy bar: ony oýlap tapyjy Karoters sianidi içip, öz janyna kast etdi. “Plastik” kitabynyň awtory Stiwen Finnişel şeýle diýdi: “Karotersiň gündeligini okandan soň men şeýle täsir aldym: Karoters oýlap tapan materiallarynyň zenan eşiklerini öndürmek üçin ulanylandygyny aýtdy. Joraplar örän gynanýardy. Ol alymdy, bu bolsa ony çydap bolmajak ýaly duýýardy”. Ol adamlaryň onuň esasy üstünliginiň “adaty täjirçilik önümini” oýlap tapmakdan başga zat däldigini pikir edýändiklerini duýdy.
“DuPont” öz önümleriniň adamlaryň giňden söýülmegine haýran galypdy. Britaniýalylar uruş döwründe harby ulgamda plastikiň köp ulanylyşyny açdylar. Bu açyş tötänleýin boldy. Beýik Britaniýanyň Korollyk himiýa senagaty korporasiýasynyň laboratoriýasyndaky alymlar munuň bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk synag geçirýärdiler we synag turbasynyň aşagynda ak mum ýaly çökündi bardygyny anykladylar. Laboratoriýa synaglaryndan soň, bu maddanyň ajaýyp izolýasiýa materialydygy anyklandy. Onuň häsiýetnamalary aýnadan tapawutlydyr we radar tolkunlary ondan geçip bilýär. Alymlar ony polietilen diýip atlandyrýarlar we ony ýel we ýagyş tutmak üçin radar stansiýalary üçin jaý gurmak üçin ulanýarlar, şonuň üçin radar ýagyşly we goýy duman astynda duşman uçarlaryny tutup bilýär.
Plastmassalaryň Taryhy Jemgyýetiniň wekili Williamson şeýle diýdi: “Plastmassalaryň oýlap tapylmagyna iki faktor sebäp bolýar. Bir faktor pul gazanmak islegi, beýleki faktor bolsa uruşdyr”. Şeýle-de bolsa, plastiki hakyky Finni eden soňky onýyllyklar boldy. Çell ony “sintetiki materiallaryň asyrynyň” nyşany diýip atlandyrdy. 1950-nji ýyllarda plastikden ýasalan iýmit gaplary, küýzeler, sabyn gutulary we beýleki öý hojalyk önümleri peýda boldy; 1960-njy ýyllarda üflenýän oturgyçlar peýda boldy. 1970-nji ýyllarda daşky gurşaw goraýjylary plastikleriň öz-özünden zaýalanyp bilmejekdigini bellediler. Adamlaryň plastik önümlere bolan höwesi pese gaçdy.
Şeýle-de bolsa, 1980-nji we 1990-njy ýyllarda awtoulag we kompýuter önümçilik pudaklarynda plastmassalara bolan uly isleg sebäpli plastmassalar öz ornuny has-da berkitdi. Bu umumy adaty zady inkär etmek mümkin däl. Elli ýyl mundan ozal dünýäde her ýyl diňe on müňlerçe tonna plastmassa öndürip bilýärdi; häzirki wagtda dünýäde ýyllyk plastik önümçiligi 100 million tonnadan geçýär. Birleşen Ştatlarda ýyllyk plastik önümçiligi polat, alýumin we misiň umumy önümçiliginden hem köp.
Täze plastiklertäzelikler henizem açylýar. Plastikleriň taryhy jemgyýetiniň wekili Williamson şeýle diýdi: “Dizaýnerler we oýlap tapyjylar indiki müňýyllykda plastikleri ulanarlar. Dizaýnerlere we oýlap tapyjylara öz önümlerini örän arzan bahadan tamamlamaga mümkinçilik berýän plastik ýaly maşgala materialy ýok.